มาเลเซียอายุ 69 หรือ 63 ปี? ทำไม 31 สิงหาคมกับ 16 กันยายนจึงไม่ใช่วันเดียวกัน

ทุกวันที่ 31 สิงหาคม ชาวมาเลเซียฉลอง Hari Merdeka หรือวันเอกราช แต่เพียง 16 วันต่อมา ธงชาติก็ถูกชักขึ้นอีกครั้งใน Hari Malaysia หรือวันมาเลเซีย

หากนับถึงปี 2026 วันที่แรกมีอายุครบ 69 ปี ส่วนวันที่สองครบ 63 ปี แล้วประเทศเดียวจะมีอายุสองแบบได้อย่างไร?

คำตอบสั้นที่สุดคือ 31 สิงหาคม 1957 เป็นวันเอกราชของสหพันธรัฐมลายา ส่วน 16 กันยายน 1963 เป็นวันที่สหพันธรัฐมาเลเซียถือกำเนิดขึ้น

วันแรกเล่าการสิ้นสุดการปกครองอาณานิคมบนคาบสมุทรมลายา ส่วนวันหลังเล่าการสร้างประเทศที่เชื่อมคาบสมุทรเข้ากับ Sabah และ Sarawak บนเกาะบอร์เนียว โดยมี Singapore เป็นสมาชิกในช่วงแรกด้วย

ตัวเลข 69 และ 63 จึงไม่จำเป็นต้องแข่งขันกันว่าใครถูกกว่า เพราะมันกำลังจับเวลาคนละเหตุการณ์

31 สิงหาคม 1957: เอกราชของมลายา

เช้าวันที่ 31 สิงหาคม 1957 ตนกู อับดุลเราะห์มาน ประกาศเอกราชต่อหน้าประชาชนที่สนามกีฬาเมอร์เดกาในกัวลาลัมเปอร์ ประเทศที่ได้รับเอกราชในวันนั้นมีชื่อว่า Federation of Malaya หรือสหพันธรัฐมลายา

สหพันธรัฐประกอบด้วย 11 รัฐบนคาบสมุทร ได้แก่รัฐมลายูที่มีสุลต่านเก้ารัฐ พร้อมมะละกาและปีนัง

Sabah ซึ่งขณะนั้นมีชื่อว่า North Borneo, Sarawak และ Singapore ยังไม่ได้เป็นส่วนหนึ่งของสหพันธรัฐมลายา ส่วน Brunei ยังคงเป็นรัฐในอารักขาของอังกฤษ

ดังนั้น หากใช้เส้นแบ่งทางประวัติศาสตร์อย่างเคร่งครัด ปี 2026 คือปีที่ 69 นับจากเอกราชของมลายา ไม่ใช่ปีที่ 69 นับจากการก่อตั้งมาเลเซียในรูปแบบที่เรารู้จักปัจจุบัน

อย่างไรก็ตาม การที่คนทั่วไปพูดว่า “มาเลเซียฉลองเอกราชครบ 69 ปี” ก็ไม่ใช่เรื่องผิดเสียทีเดียว เพราะมาเลเซียถือความต่อเนื่องมาจากสหพันธรัฐมลายาเดิม

ความต่อเนื่องนี้เห็นได้ชัดในเวทีระหว่างประเทศ สหพันธรัฐมลายาเข้าเป็นสมาชิกสหประชาชาติ เมื่อวันที่ 17 กันยายน 1957 หลังจากจัดตั้ง Malaysia ในปี 1963 ประเทศไม่ได้สมัครเป็นสมาชิกใหม่ แต่แจ้งการเปลี่ยนชื่อและองค์ประกอบของสหพันธรัฐต่อสหประชาชาติ

วันเอกราชจึงกลายเป็นวันชาติของมาเลเซียต่อมา แม้แผนที่ประเทศในวันที่ 31 สิงหาคม 1957 จะยังไม่เหมือนแผนที่ในปัจจุบันก็ตาม

เหตุใดจึงต้องสร้าง Malaysia ขึ้นอีกครั้งในปี 1963

แนวคิดรวมมลายาเข้ากับดินแดนใกล้เคียงไม่ได้เกิดจากเหตุผลเดียว ในช่วงต้นทศวรรษ 1960 อังกฤษกำลังถอนตัวจากอาณานิคมหลายแห่ง ขณะที่ผู้นำในภูมิภาคต้องพิจารณาทั้งความมั่นคง เศรษฐกิจ และสมดุลประชากร Singapore ต้องการเชื่อมต่อกับตลาดและพื้นที่หลังบ้านทางเศรษฐกิจบนคาบสมุทร

ขณะที่รัฐบาลมลายากังวลเรื่องการเติบโตของขบวนการฝ่ายซ้ายและคอมมิวนิสต์บนเกาะ การรวม North Borneo, Sarawak และในข้อเสนอระยะแรกยังรวม Brunei ด้วย ทำให้โครงการ Malaysia ไม่ได้เป็นเพียงการรวมมลายากับ Singapore แต่เป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการปลดปล่อยอาณานิคมและจัดระเบียบการเมืองใหม่ในภูมิภาค

อย่างไรก็ตาม ประชาชนและกลุ่มการเมืองใน North Borneo กับ Sarawak ไม่ได้เห็นตรงกันทั้งหมด มีทั้งผู้สนับสนุน ผู้คัดค้าน และผู้ที่ยอมรับแนวคิดนี้ได้ก็ต่อเมื่อมีหลักประกันเกี่ยวกับอำนาจท้องถิ่น ศาสนา ภาษา ที่ดิน การตรวจคนเข้าเมือง และสิทธิของชนพื้นเมือง

คณะกรรมาธิการ Cobbold จึงเดินทางสำรวจความคิดเห็นในสองดินแดนเมื่อปี 1962 ก่อนที่คณะกรรมการระหว่างรัฐบาลจะเจรจารายละเอียดของหลักประกันต่าง ๆ กระบวนการนี้ไม่ได้เป็นประชามติแบบที่ประชาชนทุกคนออกไปกา “เห็นชอบ” หรือ “ไม่เห็นชอบ” โดยตรง และไม่ควรถูกสรุปว่า ประชาชนทุกฝ่ายตกลงพร้อมกันโดยไม่มีข้อโต้แย้ง การก่อตั้งมาเลเซียเกิดจากทั้งการสนับสนุน การต่อรอง และความกังวลซึ่งเกิดขึ้นพร้อมกัน

16 กันยายน 1963: วันที่ Malaysia ถือกำเนิด

ข้อตกลงมาเลเซีย หรือ Malaysia Agreement 1963—MA63 ลงนามที่กรุงลอนดอนเมื่อวันที่ 9 กรกฎาคม 1963 คู่ภาคีในข้อตกลงประกอบด้วยสหราชอาณาจักร สหพันธรัฐมลายา North Borneo, Sarawak และ Singapore

มาตราแรกของ MA63 กำหนดให้ North Borneo, Sarawak และ Singapore เข้ารวมกับรัฐเดิมของสหพันธรัฐมลายาในฐานะรัฐของสหพันธรัฐ โดย North Borneo เปลี่ยนชื่อเป็น Sabah และสหพันธรัฐหลังจากนั้นจะเรียกว่า Malaysia

เมื่อข้อตกลงมีผลในวันที่ 16 กันยายน 1963 Malaysia จึงประกอบด้วยรัฐเดิมของมลายา Sabah, Sarawak และ Singapore ในวันเดียวกัน อังกฤษสละอำนาจอธิปไตยและเขตอำนาจเหนือ North Borneo, Sarawak และ Singapore ตามกลไกในข้อตกลงและกฎหมายที่เกี่ยวข้อง

วันที่ 16 กันยายนจึงไม่ใช่เพียงวันเปลี่ยนชื่อจาก Malaya เป็น Malaysia แต่เป็นวันที่โครงสร้างของสหพันธรัฐเปลี่ยนไป มีการรับสมาชิกใหม่ซึ่งมีประวัติศาสตร์ สังคม และเงื่อนไขทางรัฐธรรมนูญของตนเองเข้ามา

เหตุใดไม่ตั้ง Malaysia ในวันที่ 31 สิงหาคม

วันที่ 16 กันยายนไม่ได้เป็นวันแรกที่ผู้วางแผนเลือกไว้ MA63 ฉบับที่ลงนามเมื่อวันที่ 9 กรกฎาคมเดิมกำหนดให้ Malaysia Day ตรงกับวันที่ 31 สิงหาคม 1963 เพื่อให้เกิดขึ้นในวันครบรอบเอกราชของมลายา แต่กำหนดดังกล่าวต้องเลื่อนออกไป และมีการลงนามข้อตกลงแก้ไขเมื่อวันที่ 28 สิงหาคม 1963 เปลี่ยน Malaysia Day เป็นวันที่ 16 กันยายน

สาเหตุสำคัญประการหนึ่งคือ ต้องรอให้คณะผู้แทนของเลขาธิการสหประชาชาติตรวจสอบเจตจำนงของประชาชนใน North Borneo และ Sarawak ท่ามกลางการคัดค้านและข้อโต้แย้งจาก Indonesia และ Philippines คณะผู้แทนสหประชาชาติไม่ได้จัดประชามติขึ้นใหม่ แต่รับฟังผู้แทนที่มาจากการเลือกตั้ง พรรคการเมือง ผู้นำชุมชน ตลอดจนองค์กรทางสังคม ศาสนา และเศรษฐกิจในสองดินแดน

ข้อสรุปของเลขาธิการสหประชาชาติถูกเปิดเผยเมื่อวันที่ 14 กันยายน โดยระบุว่า เรื่องการเข้าร่วม Malaysia ได้รับการรับรองจากสภาท้องถิ่น และได้รับการสนับสนุนจากเสียงส่วนใหญ่ผ่านการเลือกตั้งที่ข้อเสนอเรื่อง Malaysia เป็นประเด็นสำคัญ สองวันหลังจากนั้น Malaysia จึงถือกำเนิดอย่างเป็นทางการในวันที่ 16 กันยายน 1963

Sabah และ Sarawak เป็น “รัฐ” หรือ “หุ้นส่วน”

นี่เป็นส่วนที่ต้องใช้ถ้อยคำอย่างระมัดระวังที่สุด ในทางกฎหมายปัจจุบัน Sabah และ Sarawak เป็นรัฐของมาเลเซีย ไม่ใช่ประเทศเอกราชที่อยู่ในระดับเดียวกับรัฐบาลกลาง แต่ก็ไม่แม่นยำเช่นกัน หากอธิบายว่าทั้งสองเป็นเพียงรัฐอีกสองแห่งซึ่งไม่มีความแตกต่างจากรัฐบนคาบสมุทรเลย

Sabah และ Sarawak เป็นคู่ภาคีใน MA63 และเข้าร่วมสหพันธรัฐภายใต้ข้อตกลงที่มีหลักประกันเฉพาะ รัฐธรรมนูญมาเลเซียมีบทบัญญัติเกี่ยวกับอำนาจนิติบัญญัติ การเงินและเงินอุดหนุน ระบบศาล ผลประโยชน์ของชนพื้นเมือง และการแก้รัฐธรรมนูญบางเรื่องที่กระทบต่อสถานะของทั้งสองรัฐ

ความแตกต่างที่คนทั่วไปพบเห็นได้ง่ายที่สุดคือ ในอดีตเรื่องการตรวจคนเข้าเมือง ผู้เดินทางจากกัวลาลัมเปอร์ไป Kota Kinabalu หรือ Kuching ต้องผ่านกระบวนการตรวจคนเข้าเมือง เพราะ Sabah และ Sarawak มีอำนาจควบคุมการเข้าประเทศของบุคคลจากส่วนอื่นของมาเลเซียได้ในบางกรณี

การแก้รัฐธรรมนูญที่มีผลในปี 2022 แบ่งรัฐต่าง ๆ ในมาตรา 1(2) ออกเป็นสองกลุ่ม ได้แก่ States of Malaya และ Borneo States ซึ่งหมายถึง Sabah และ Sarawak พร้อมปรับคำนิยามของ “Federation” ให้กล่าวถึงทั้งข้อตกลงสหพันธรัฐมลายาและ MA63 การแก้ไขดังกล่าวมีความสำคัญทางประวัติศาสตร์และการเมือง แต่ไม่ได้ทำให้ Sabah กับ Sarawak กลายเป็นประเทศแยกต่างหากภายในมาเลเซีย

คำว่า “equal partners” จึงใช้ได้เมื่อกล่าวถึงเจตนารมณ์ของการก่อตั้ง ความสัมพันธ์ทางประวัติศาสตร์ หรือข้อเรียกร้องทางการเมือง แต่ไม่ควรนำไปอธิบายอย่างตรงตัวว่า Malaysia ประกอบด้วย “สามประเทศที่เท่าเทียมกัน” คือ Malaya, Sabah และ Sarawak ถ้อยคำที่แม่นยำกว่าคือ Sabah และ Sarawak เป็นรัฐบอร์เนียวสองรัฐของสหพันธรัฐ ซึ่งมีบทบาทในการก่อตั้งและมีอำนาจกับหลักประกันเฉพาะตามรัฐธรรมนูญและ MA63

ข้อถกเถียงเรื่องการคืนอำนาจ รายได้จากทรัพยากร เงินอุดหนุน และการปฏิบัติตาม MA63 จึงไม่ใช่เพียงการทะเลาะกันเรื่องคำเรียก แต่เป็นคำถามว่า คำมั่นที่ตกลงกันในปี 1963 ถูกนำมาปฏิบัติมากน้อยเพียงใดหลังผ่านไปกว่าหกทศวรรษ

Singapore เข้ามาแล้วออกไป

Singapore เป็นหนึ่งในรัฐของ Malaysia เมื่อวันที่ 16 กันยายน 1963 แต่ความสัมพันธ์ระหว่างรัฐบาล Singapore กับรัฐบาลกลางเสื่อมลงอย่างรวดเร็ว ความขัดแย้งมีทั้งด้านการเมือง เศรษฐกิจ และความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มชาติพันธุ์ จนนำไปสู่การแยกตัวในเวลาไม่ถึงสองปี วันที่ 9 สิงหาคม 1965 Singapore ออกจาก Malaysia และประกาศเป็นสาธารณรัฐเอกราช ดังนั้น Singapore จึงเป็นส่วนหนึ่งของเรื่องราวการก่อตั้ง Malaysia แม้จะไม่ได้อยู่ในสหพันธรัฐปัจจุบันแล้วก็ตาม

แล้ว Brunei หายไปไหน

Brunei มีส่วนในการหารือเกี่ยวกับข้อเสนอ Malaysia และถูกวางไว้ในแผนระยะแรก แต่ไม่ได้ลงนามใน MA63 และไม่เคยเข้าเป็นรัฐของ Malaysia การเจรจาล้มเหลวจากหลายประเด็นที่ยังตกลงกันไม่ได้ โดยเฉพาะเรื่องการเงิน ภาษี รายได้จากน้ำมัน ตลอดจนตำแหน่งและลำดับอาวุโสของสุลต่าน Brunei ภายในระบบกษัตริย์ของสหพันธรัฐ เหตุการณ์กบฏ Brunei เมื่อเดือนธันวาคม 1962 ยังเป็นส่วนหนึ่งของบริบทการเมืองและความมั่นคงในช่วงเวลาดังกล่าว

อย่างไรก็ตาม การบอกว่า Brunei ไม่เข้าร่วม “เพราะน้ำมัน” เพียงอย่างเดียวเป็นคำอธิบายที่ง่ายเกินไป ทางเลือกของสุลต่าน การต่อต้านจากขบวนการทางการเมือง ความมั่นคงหลังการกบฏ และรายละเอียดของข้อตกลงล้วนมีส่วนในการตัดสินใจ Brunei ยังคงเป็นรัฐในอารักขาของอังกฤษต่อไป ก่อนจะได้รับเอกราชอย่างสมบูรณ์ในวันที่ 1 มกราคม 1984

แล้วมาเลเซียอายุ 69 หรือ 63 ปี

คำตอบขึ้นอยู่กับว่าเรากำลังถามถึงเหตุการณ์ใด ถ้าถามว่าเอกราชจากการปกครองของอังกฤษบนคาบสมุทรเริ่มต้นเมื่อใด คำตอบคือวันที่ 31 สิงหาคม 1957 และในปี 2026 เหตุการณ์นั้นมีอายุครบ 69 ปี แต่ถ้าถามว่า Malaysia ในฐานะสหพันธรัฐที่รวม Sabah และ Sarawak ข้ามทะเลจีนใต้ถือกำเนิดเมื่อใด คำตอบคือวันที่ 16 กันยายน 1963 และปีนี้ครบ 63 ปี

Hari Merdeka จึงเตือนถึงเสรีภาพจากการปกครองอาณานิคม ส่วน Hari Malaysia เตือนว่า ประเทศปัจจุบันเกิดขึ้นจากการเจรจา ข้อตกลง และคำมั่นระหว่างดินแดนที่มีอดีตแตกต่างกัน วันแรกตอบคำถามว่า “เราเป็นอิสระเมื่อใด” ส่วนวันหลังตอบว่า “เรามารวมกันเป็นประเทศนี้ได้อย่างไร”

การมีวันสำคัญสองวัน จึงไม่ใช่ความสับสนที่ต้องแก้ให้เหลือเพียงวันเดียว ตรงกันข้าม มันทำให้เห็นว่าประเทศหนึ่งอาจมีจุดเริ่มต้นมากกว่าหนึ่งครั้ง หากจดจำเฉพาะวันที่ 31 สิงหาคม โดยไม่ให้ความสำคัญกับวันที่ 16 กันยายน เรื่องราวของ Sabah และ Sarawak ก็อาจเลือนหายไปจากความหมายของคำว่า Malaysia

มาเลเซียจึงมีอายุทั้ง 69 และ 63 ปี เพียงแต่ตัวเลขแต่ละชุดกำลังเดินอยู่บนนาฬิกาประวัติศาสตร์คนละเรือน