ข้อตกลงมักกะฮ์กับบททดสอบจากเยเมน

ข้อตกลงมักกะฮ์คืออะไร

วันที่ 7 สิงหาคม 2026 มกุฎราชกุมารโมฮัมเหม็ด บิน ซัลมาน ประธานาธิบดีเรเจป ตอยยิบ แอร์โดฆอน และนายกรัฐมนตรีเชห์บาซ ชารีฟ ลงนามใน Makkah Joint Defence Agreement ที่นครมักกะฮ์ หัวใจของข้อตกลงคือ การโจมตีด้วยอาวุธต่อประเทศหนึ่งให้ถือเป็นการโจมตีต่อทั้งสามประเทศ ถ้อยคำนี้ทำให้สื่อเปรียบเทียบกับมาตรา 5 ของ NATO ทันที

สมาชิกทั้งสามมีจุดแข็งต่างกัน ซาอุฯ มีเงินและพลังงาน ตุรเกียมีอุตสาหกรรมอาวุธที่โตเร็วและเป็นสมาชิก NATO ส่วนปากีสถานเป็นประเทศมุสลิมเพียงหนึ่งเดียวที่มีอาวุธนิวเคลียร์ แต่ยังไม่มีคำประกาศใดว่าข้อตกลงนี้ขยาย “ร่มนิวเคลียร์” ของปากีสถานไปถึงสมาชิกอื่น

ควรรู้ด้วยว่าข้อตกลงนี้ไม่ได้เริ่มจากศูนย์ ปากีสถานกับซาอุฯ มีข้อตกลงป้องกันร่วมแบบทวิภาคีอยู่แล้วตั้งแต่ปี 2025 และส่งทหารราว 8,000 นายพร้อมเครื่องบินรบเข้าซาอุฯ ตั้งแต่เดือนเมษายน 2026 สิ่งที่ข้อตกลงมักกะฮ์เพิ่มเข้ามาคือตุรเกีย และกลไกถาวรของพันธมิตร โดยมีคณะกรรมการการเมืองและกลาโหมประชุมครั้งแรกที่อิสตันบูลเมื่อ 31 สิงหาคม และต่อมาแต่งตั้งพลโท (เกษียณ) Nauman Mahmood ชาวปากีสถานเป็นเลขาธิการคนแรก

ฉากหลัง: สงครามอิหร่าน

ข้อตกลงมักกะฮ์เกิดขึ้นเพราะสงครามอิหร่านได้เปลี่ยนแนวคิดด้านความมั่นคงของทั้งภูมิภาค ย้อนไปวันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2026 เมื่อสหรัฐฯ และอิสราเอลเปิดการโจมตีอิหร่านกลางการเจรจานิวเคลียร์ การโจมตีระลอกแรกได้สังหารอายะตุลเลาฮ์อาลี คาเมนี โรงเรียนอนุบาลทำให้เด็กนักเรียนเสียชีวิตร้อยกว่าคน สร้างความเสียหายในหลายเมือง และต่อมามอจตาบา คาเมนีขึ้นเป็นผู้นำสูงสุดคนใหม่แทนพ่อที่เสียชีวิตไป 

อิหร่านตอบโต้ด้วยการยิงขีปนาวุธและโดรนใส่อิสราเอล ฐานทัพสหรัฐฯ และประเทศอ่าวหลายประเทศ รวมถึงริยาดและภาคตะวันออกของซาอุฯ พร้อมปิดช่องแคบฮอร์มุซ การหยุดยิงเมื่อ 8 เมษายนไม่ยืดยาว การเจรจาที่อิสลามาบัดล้มเหลว บันทึกความเข้าใจเมื่อ 17 มิถุนายนก็พังลงในเดือนกรกฎาคม จนถึงต้นตุลาคมสงครามเข้าสู่เดือนที่แปดโดยไม่มีหยุดยิง วอชิงตันยื่นเงื่อนไขใหม่เรื่องการเสริมสมรรถนะยูเรเนียม ขณะที่เตหะรานยืนยันว่าจะไม่เปิดฮอร์มุซจนกว่าสหรัฐฯ จะทำตามเงื่อนไข (Al Jazeera, Al Jazeera)

สำหรับริยาดแล้วบทเรียนสำคัญคือสหรัฐฯ ที่เป็นผู้เริ่มสงคราม แต่ประเทศอ่าวเป็นฝ่ายที่รับผลกระทบมากที่สุด ผู้เชี่ยวชาญที่ Belfer Center ชี้ว่าความไม่ไว้ใจต่อวอชิงตันหลังสงครามคือแรงผลักหลักของทั้งซาอุฯ และตุรเกีย (Belfer Center)

อย่างไรก็ตาม สหรัฐฯ ไม่ได้คัดค้านข้อตกลงนี้ วันที่ 16 สิงหาคม ทรัมป์โพสต์ชื่นชมว่าเป็น “BIG, BOLD, IMPORTANT FIRST STEP” (Dawn) เพราะพันธมิตรที่ป้องกันตัวเองได้มากขึ้นจะช่วยลดภาระของอเมริกา ปัญหาคือผลประโยชน์ที่ไม่ตรงกันในประเด็นของฮูตี โดยทรัมป์บอกว่าสหรัฐฯ มีช่องทางสื่อสารกับฮูตี และฮูตียอมไม่โจมตีสหรัฐฯ ส่วน New York Times รายงานว่าทรัมป์เกือบสั่งโจมตีฮูตีตามคำขอของมกุฎราชกุมารซาอุฯ แต่ยกเลิกในนาทีสุดท้าย (ABC News) Financial Times ก็รายงานว่าริยาดขอการสนับสนุนทางทหารเพิ่ม แต่ได้เพียงข่าวกรองและคำยืนยันสิทธิป้องกันตนเอง (Financial Times)

พูดอีกแบบหนึ่งคือ สำหรับวอชิงตัน ฮูตีเป็นประเด็นรองจากอิหร่าน แต่สำหรับริยาด ฮูตีคือภัยที่โจมตีใส่สนามบิน โรงกลั่นน้ำมัน และเมืองหลวง ช่องว่างตรงนี้คือเหตุผลที่ซาอุฯ ต้องหาหลักประกันจากที่อื่น โดยไม่ต้องทิ้งสหรัฐฯ

บททดสอบจากฮูตี

ฮูตีประกาศกลับมาโจมตีเรือในทะเลแดงในวันเดียวกับที่สหรัฐฯ โจมตีอิหร่าน และประกาศปิดล้อมซาอุฯ เมื่อ 20 กรกฎาคม (Arab News) หลังลงนามได้เพียงเดือนเศษ ข้อตกลงมักกะฮ์ก็ต้องเจอการทดสอบที่หนักที่สุดหลังการลงนาม คือการโจมตีเมือง สนามบิน แหล่งที่เกี่ยวข้องกับน้ำมันและพลังงานของสมาชิกโดยตรง

ที่มา: Al Jazeera, 11 ก.ย. · Reuters ผ่าน Financial Express · EEAS · Al Jazeera, 5 ต.ค. · Al Jazeera, 9 ต.ค. · Reuters, 8 ต.ค. · MOFA Pakistan, 9 ต.ค.

ไทม์ไลน์นี้บอกสามเรื่องคือ หนึ่ง พันธมิตรใช้เวลาเกือบสี่สัปดาห์หลังการโจมตีครั้งใหญ่กว่าจะตัดสินใจร่วมกัน สอง การเปิดใช้ข้อตกลงไม่ได้ทำให้ฮูตีหยุด เพราะการโจมตีที่รุนแรงที่สุดต่อพลเรือนเกิดหลังจากนั้นสองวัน สาม สมาชิกขีดเส้นไว้ชัดเจนว่า “ป้องกันร่วม” ไม่เท่ากับ “รบร่วม” นอกจากนี้ตุรเกียยังติดเงื่อนไขภายในของตนเอง เพราะรัฐสภาต้องอนุมัติการส่งทหารไปต่างประเทศ และรัฐบาลยังไม่ได้ให้สัตยาบันข้อตกลงต่อสภา (Al Jazeera, 6 ต.ค.)

ปากีสถานเลือกใช้อีกทางหนึ่งควบคู่กัน คือผ่านการทูต โดยส่งผบ.ทบ. อาซิม มูนีร์ เดินทางไปเตหะรานสี่ครั้งตั้งแต่เมษายน และมีรายงานว่าอิสลามาบัดส่งคำเตือนของริยาดให้เตหะรานช่วยยับยั้งฮูตี แม้ฝ่ายปากีสถานจะเรียกรายงานนี้ว่าไม่มีมูล นี่คือบทบาทสองหน้าคือปกป้องริยาดด้วยกำลังทหาร แต่ยังคุยกับเตหะรานด้วยอีกทาง (Al Jazeera)

ตัวชี้วัดว่าข้อตกลงได้ผลหรือไม่

การป้องปรามมีสองแบบ แบบแรก คือขู่ว่าจะตอบโต้จนอีกฝ่ายไม่กล้าโจมตี แบบที่สอง คือป้องกันให้การโจมตีไม่ได้ผล เช่น ยิงสกัดขีปนาวุธ เมื่อสมาชิกประกาศเองว่าจะไม่รุกเข้าเยเมน แบบแรกจึงแทบช่วยอะไรไม่ได้เลยเพราะทางฮูตียังคงส่งโดรนโจมตีซาอุดิอารเบีย ข้อตกลงมักกะฮ์ควรถูกวัดด้วยแบบที่สอง คือทำให้ซาอุฯ เสียหายและสูญเสียน้อยลงได้หรือไม่

ตัวชี้วัดที่ควรติดตามตั้งแต่วันนี้จนถึงใน 4–8 สัปดาห์ข้างหน้า

1. ความถี่และความรุนแรงของการโจมตีต่อเมือง สนามบิน และโครงสร้างพลังงานของซาอุฯ เทียบก่อนและหลัง 5 ต.ค.
2. อัตราการยิงสกัด และมีการยืนยันหรือไม่ว่าระบบป้องกันภัยทางอากาศของปากีสถานหรือตุรกีได้ใช้งานจริง
3. ตุรเกียส่งกำลังจริงหรือไม่ และรัฐสภาตุรเกียให้สัตยาบันข้อตกลงเมื่อไร
4. ช่องทางปากีสถาน–เตหะราน ทำให้ฮูตียั้งมือได้หรือไม่
5. มีเวทีเจรจาทางการเมืองหรือไม่ อิหร่านเรียกร้องเรื่องนี้ แต่แถลงการณ์ของสามประเทศไม่ได้พูดถึง

ข้อควรระวังคือการระบุสาเหตุ ฮูตีตัดสินใจลดหรือหยุดการโจมตีโดยผูกกับสงครามสหรัฐฯ–อิหร่านเป็นหลักด้วย ถ้าการโจมตีลดลงในอนาคต อาจเป็นเพราะวอชิงตันกับเตหะรานตกลงกันได้ หรือเพราะการรบบนพื้นดินเยเมนเปลี่ยนไป ไม่ใช่เพราะข้อตกลงมักกะฮ์เพียงอย่างเดียว ผู้อ่านจึงควรระวังคำประกาศชัยชนะจากทุกฝ่าย

ท่าทีของนานาชาติ

ไม่มีชาติไหนคัดค้านข้อตกลงนี้อย่างเปิดเผย และแต่ละชาติตีความตามผลประโยชน์ของตัวเอง

ตารางนี้ชี้ให้เห็นจุดอ่อนสำคัญของพันธมิตร คือสามสมาชิกมอง “ศัตรูหลัก” ไม่ตรงกัน ซาอุฯ กลัวอิหร่านและฮูตี ตุรเกียกังวลเกี่ยวกับอิสราเอล ส่วนปากีสถานต้องคำนึงถึงอินเดียและพรมแดนกับอิหร่าน

บทสรุป

ข้อตกลงมักกะฮ์ไม่ใช่การหันหลังให้สหรัฐฯ และไม่ใช่พันธมิตรต่อต้านอิหร่านโดยตรง มันคือการกระจายความเสี่ยงของรัฐขนาดกลาง ในวันที่สงครามอิหร่านทำให้เห็นว่าการผู้ปกป้องรายเดียวอย่างสหรัฐอเมริกา อาจมองลำดับความสำคัญของปัญหาความมั่นคงต่างจากตน

บททดสอบจากเยเมนแสดงให้เห็นทั้งความสำคัญและขีดจำกัด สามประเทศตัดสินใจร่วมกันได้จริงและส่งกำลังได้จริง แต่การป้องกันร่วมหยุดอยู่ที่ชายแดนซาอุฯ และการโจมตียังคงเกิดขึ้น

คำตอบว่าข้อตกลงนี้ “เวิร์ค” หรือไม่จึงไม่ได้อยู่ที่คำประกาศในริยาด แต่อยู่ที่ตัวเลขการโจมตีในตอนนี้และในอีกสองเดือนข้างหน้า และขึ้นอยู่กับความคืบหน้าของการเจรจาสหรัฐฯ–อิหร่านที่ควบคุมจังหวะสงครามทั้งภูมิภาคอีกด้วย

คำถามที่ใหญ่กว่านั้นคือ ตะวันออกกลางกำลังเข้าสู่ยุคที่ไม่มีประเทศใดกำหนดความมั่นคงได้เพียงลำพังแล้วหรือไม่

แหล่งอ้างอิง

• แถลงการณ์ร่วม Makkah Summit for Joint Defence – SPA
• IISS – Pakistan, Saudi Arabia and Türkiye: a new defence pact
• Belfer Center – Experts react to the Mecca Joint Defense Agreement
• Al Jazeera – US sets new demands for Iran deal (7 ต.ค.)
• Dawn – Trump welcomes defence pact (17 ส.ค.)
• ABC News – Houthis' attacks give Iran leverage (21 ก.ย.)
• Arab News – How Houthi attacks on Saudi Arabia raise the stakes
• Al Jazeera – Why Pakistan is talking to Iran (11 ก.ย.)
• Al Jazeera – Mecca alliance activates deterrence (5 ต.ค.)
• Al Jazeera – What the deterrence activation means (6 ต.ค.)
• Al Jazeera – Riyadh airport attack kills three (9 ต.ค.)
• ANTARA – Iran tidak anggap perjanjian Makkah sebagai ancaman (2 ก.ย.)
• EEAS – Saudi Arabia/Yemen statement (17 ก.ย.)
• The Wire – India examining implications, says MEA (11 ส.ค.)
• Arab Center DC – How smaller GCC states are navigating the agreement
• Chatham House – Should Egypt join the Mecca Pact?
• Times of Israel – Mecca pact isn't meant to challenge Israel (12 ส.ค.)
• South China Morning Post – China waits in the wings (10 ส.ค.)
• Financial Times (6 ต.ค.) · Reuters (8 ต.ค.) · MOFA Pakistan (9 ต.ค.) · Axios (7 ต.ค.)